« سه سال در دربار ايران » تأليف دكتر فووريه « 1 » طبيب مخصوص ناصر الدين شاه نام ببريم . در اين كتب اطلاعات دقيق از وضع راه‌ها و بعضى از شهرها و نواحى كه بر سر راه نويسندگان مزبور قرار داشته است ، مىتوان كسب نمود . كتاب سفرنامه از خراسان تا بختيارى تأليف « هانرى رنه دالمانى » حاوى اطلاعات دقيق جغرافيايى درباره‌ى قسمتى از نواحى خراسان و ايران مركزى و نيز حاوى اطلاعات نفيس درباره‌ى آداب و رسوم و وضع اقتصادى ايران در دوره‌ى اخير قاجاريه است « 2 » . احوال رجال و تذكره‌ها جمع‌آورى و تدوين ترجمه‌هاى احوال رجال علم و ادب در دوره‌ى قاجاريه تا حدى رونق يافت و ناصر الدين شاه شخصا به اين امر علاقه نشان داد و شش تن از فضلا و نويسندگان را مأمور نمود تا به تأليف جامع و كاملى از شرح حال كليه‌ى رجال علم و ادب و دين بپردازند . كار اين تأليف زير عنوان « نامه‌ى دانشوران » آغاز گرديد و جلد اول اين كتاب در سال 1296 قمرى و جلد دوم آن در سال 1312 قمرى در تهران چاپ سنگى شد ولى تأليف ناتمام ماند . كتاب « روضات الجنان » تأليف محمد باقر ابن حاجى زين العابدين موسوى خوانسارى كه ترجمه‌ى احوال رجال به ترتيب حروف الفباء در آن كتاب تدوين شده و در سال 1306 قمرى در تهران به چاپ رسيده است . در تدوين احوال رجال نيز بنابر اقتضاى زمان و افكار عمومى ، تدوين شرح حال علماى مذهب بيشتر مورد توجه مؤلفين قرار گرفته است . كتاب « قصص العلما » تأليف محمد بن سليمان تنكابنى كه در سال 1290 قمرى نوشته شده حاوى شرح حال 150 هزار نفر از علماى شيعه و كتاب « نجوم السما » نوشته‌ى ميرزا محمد على كه در سال 1286 قمرى تأليف شده و شامل ترجمه‌ى احوال علماى شيعه در قرون يازدهم و دوازدهم و اوايل قرن سيزدهم هجرى است . تذكره‌نويسى نيز يكى از اشتغالات فكرى اين دوره بوده و دو كتاب بزرگ به وسيله‌ى رضا قلى خان هدايت ، مؤلف دنباله‌ى كتاب تاريخ « روضة الصفا » تدوين گرديده است . يكى از آن‌ها « رياض العارفين » و ديگرى تذكره جامع « مجمع الفصحا » است كه مكرر به چاپ رسيده و يكى از منابع مهم و معتبر اهل ادب در مطالعه‌ى ترجمه‌ى احوال ادبا و عرفا و شعراى بعد از اسلام ايران است .

--> ( 1 ) - اين كتاب را عباس اقبال آشتيانى ترجمه و چاپ كرده است . ( 2 ) - كتاب هانرى رنه دالمانى Henry Rene D'allmone فرانسوى به وسيله‌ى همايون فره‌وشى ترجمه و چاپ شده است .